اعلام وضعیت اضطراری در کشور پاکستان با هر توجیهی هم که انجام شده باشد می تواند تمام زحماتی را که مشرف برای پیشرفت پاکستان کشیده است به هدر دهد و این برای یکی از بهترین رهبرانی که پاکستان در عمر پر تلاطم ۶۰ ساله خود داشته جای تأسف بسیار دارد. در عرصه بین المللی نیز با ادامه وضعیت اضطراری، موقعیت مشرف کاملا زیر سئوال خواهد رفت و جامعه بین المللی بخصوص غرب، درخواست مشرف مبنی بر مقایسه شرایط کنونی او با شرایط آبراهام لینکلن در سال ۱۸۶۱ را بهچ عنوان جدی نخواهد گرفت. ضمن اینکه لینکلن در جریان جنگ داخلی در سال ۱۸۶۱ در غیاب کنگره، با معلق کردن حکم رسیدگی دادگاه به قانونی بودن بازداشت زندانیان (که باید به تایید کنگره می رسید) به منظور آنچه او حفظ یکپارچگی ایالات متحده در شرایط استثنایی جنگی می دانست مجبور به نقض قانون اساسی شد. افزون بر این، بر خلاف مشرف، لینکلن با رأی مردم انتخاب شده بود و در دوران ریاست جمهوری او انتخاباتی لغو نشد و یا به تاخیر نیافتاد.

این که از مشرف به عنوان یکی از بهترین رهبران پاکستان یاد شد بی دلیل نیست. او در سال ۱۹۹۹ درحالی با یک کودتای نظامی به قدرت رسید که پاکستان از لحاظ اقتصادی بعلت سیاستهای ناکارآمد اقتصادی دولتهای پیشین نواز شریف و بی نظیر بوتو و فساد گسترده در آنها در وضعیت بسیار بدی بسر می برد، فساد اقتصادی پاکستان در دهه نود به اندازه ای بود که در سال ۱۹۹۵، سازمان Transparency International از پاکستان تحت زمامداری بوتو بعنوان یکی از سه کشوری که در دنیا بیشترین فساد اقتصادی را دارند نام برد. در چنین شرایطی دولت مشرف با استفاده از شوکت عزیز یکی از اقتصاد دان های مشهور جهان و یکی از بلند پایه ترین مقامات بزرگترین بانک ایالات متحده Citibank ، ابتدا بعنوان وزیر دارایی و سپس بعنوان نخست وزیر ، پاکستان را در عرض کمتر از ده سال با رشد اقتصادی ۷ درصد در سال دارای یکی از بهترین آمارهای رشد اقتصادی در سطح جهان و بهترین بورسهای اوراق بهادار در آسیا ساخته و در آمد سرانه این کشور را تا ۲۵ درصد افزایش داده است ، در حالی که این کشور از نظر منابع طبیعی زیر زمینی فقیر است و اقتصاد آن بر اساس صنایع و تولیدات کشاورزی و صنعتی شکل گرفته است ، شوکت عزیز توانست با اتخاذ یک سیاست اقتصادی صحیح و برنامه ریزی دقیق و منطقی به چنین هدفی دست پیدا نماید و اقتصاد بیمار پاکستان را از بحران نجات دهد و با ایجاد یک ثبات اقتصادی کشورهای دیگر را به سرمای گذاری در پاکستان ترغیب نماید .

نکته مثبت دیگر در کارنامه مشرف این است که بجز دو سال اول حکومت او تا بحال، بغیر از رئیس جمهور که طبق قانون اساسی توسط پارلمان تعیین می شود، بقیه مقامات پاکستان چه در سطح ملی چه ایالتی و چه محلی، همگی از طریق انتخابات به قدرت رسیده اند. البته ذکر این نکته در اینجا ضروری است که در پاکستان جدای دخالت ارتش در قدرت، این طبقه زمیندار است که بیشترین سهم را در سیاست دارد و نخبگان طبقه متوسط همواره از دایره قدرت کنار می مانند. در بسیاری ار مناطق پاکستان که دارای بافت و ساختار قومی و قبیله ای است همواره این نامزدهای زمینداران هستند که با رأی مردم انتخاب می شوند و به اصطلاح نامزد های انتخابات در چنین مناطقی باید ابتدا مورد تایید طبقه زمیندار باشند و سپس کارآمدی خود را به اثبات برسانند . مشرف در کتاب خاطرات خود «در خط آتش» اشاره می کند که یکی از اهداف او اصلاح این وضعیت نابهنجار است. او همچنین اذعان می کند برای اصلاح چنین وضعیتی نیاز به یک برنامه ریزی بلند مدت و استراتژیک در نظام سیاسی و آموزشی این کشور است تا در بلند مدت به نتیجه ی دلخواه دست یافت .

اما درگیری مشرف با افتخار چودری رئیس دادگاه عالی پاکستان و کنار گذاردن او با اتهاماتی نه چندان محکمه پسند و واکنش وکلا در رد برکناری چودری بتدریج او را وارد بحرانی کرد که اکنون به نظر می رسد با اعلام وضعیت اضطراری توسط او به اعتبارش لطمه ای جدی وارد ساخته باشد. علاوه بر این، عدم کناره گیری او از ریاست ارتش و همچنین عدم برگزاری انتخابات پارلمانی در تاریخ مقرر شده ، از یک سو تنها بهانه ای به دست مخالفان و اسلامگراهای عوامفریب و تند رو می دهد که در طول ۸ سال گذشته ذره ای از ایجاد اخلال در سیاستهای دولت مشرف دریغ نکرده اند و از سوی دیگر وضعیت دولت وی را در عرصه ی بین الملل دچار ضعف و تزلزل میکند و اعتبار آن را زیر سوال میبرد .

مشرف ممکن است در ادعاهای خود مبنی بر تلاش برای رساندن پاکستان به آزادی و دموکراسی صادق باشد اما راهی را که او برای رسیدن به این هدف اتخاذ کرده می تواند نتیجه کاملا بر عکس داشته باشد. متاسفانه قدرت های فرامنطقه ای نیز که در راستای نیل به اهداف و منافع خود همواره در پی ایجاد ناامنی در منطقه بوده و هستند ممکن است از بوجود آمدن چنین وضعیتی در پاکستان بهره برداری کرده و به بهانه ی حمایت از روند ایجاد دموکراسی در پاکستان به این نا آرامی ها دامن بزنند و درصدد بهره برداری از این بحران داخلی پاکستان برآیند و حتی گام را فراتر نهاده و با حمایت از جناح مخالف ارتشبد پرویز مشرف در پی تضعیف و کسب امتیازاتی از دولت موجود باشند . زیرا بوجود آمدن یک کشور قدرتمند و باثبات اسلامی که درای قدرت نظامی هسته ای و رشد اقتصادی چشمگیری است برای قدرت های استعمارگر فرامنطقه ای پذیرفته نیست.  ارتشبد مشرف روزهای سخت و سرنوشت سازی را در پیش رو خواهد داشت که از حساسیت قابل توجهی برخوردار است و اتخاذ هر تصمیمی تاثیری مستقیم بر سرنوشت مردم پاکستان خواهد داشت .

پاکستان از نظر پیچیدگی سیاست داخلی و خارجی یک کشور منحصر به فرد است . پیچیدگی سیاست خارجی پاکستان متاثر از پیچیدگی سیاست داخلی آن است ، بیان نظری این عبارت همان اصلی است که گفته میشود سیاست خارجی ادامه ی سیاست داخلی است .

بنابر این قبل از هر چیز لازم است نگاهی به ویژگی ها و پیچیدگی های داخلی پاکستان داشته باشیم :

1-      تنوع قومی : اقوام بلوچ ، سندی ، پشتون و پنجابی که هر یک از ایالت های مهم پاکستان به آنها تعلق گرفته در اصل اقوامی رقیب و ناسازگار با یکدیگر می باشند که در کنار هم قرار گرفته و پاکستان را تشکیل داده اند و این امر سبب به وجود آمدن نوعی واگرایی در وحدت ملی آن کشور گشته است . همچنین وجود گرایشات تجزیه طلبانه در میان اقوام بلوچ و پشتون بیانگر نارضایتی این دو قومیت از قرار گرفتن در قلمرو پاکستان است که پشتون خواهی پاتان ها ( پشتونستان بزرگ ) و بلوچ خواهی بلوچ ها که در شکل مبارزه مسلحانه ی ارتش آزادی بخش بلوچ بجلی یافته گواهی بر این واقعیت است . از دیدگاه سایر اقوام پاکستانی ، پاکستان کشوری پنجاب محور است یعنی قدرت اصلی در دست پنجابی هاست و سایر اقوام در جهت گیری سیاست و حکومت پاکستان نقش اندکی دارند .

2-      رادیکالیسم اسلامی : رادیکالیسم اسلامی در پاکستان از نظر خط مشی دو جهت عمده دارد ، برخی دارای جهت گیری فرقه گرایانه هستند که عامل اصلی بی ثباتی در داخل پاکستان و برخوردهای فرقه گرایانه میان اهل تشیع و اهل تسنن است . جهت دیگر رادیکالیسم اسلامی در پاکستان جنبه ی برون مرزی دارد که مسیحیت ، صهیونیسم و کمونیسم و هندویسم هدف اصلی مبارزات مسلحانه ی این نوع گرایش رادیکالیسم است .

3-      نیروهای فعال سیاسی : از نظر طبقه بندی کلی میتوان این نیروها را به سه دسته ی عمده تقسیم نمود  : نظامیان ، مذهبی ها ، لیبرال ها . نظامیان که از ابتدای استقلال پاکستان همواره دستی در امور سیاسی داشته اند و همواره حق مداخله در سایر امور سیاسی و اجتماعی و اقتصادی را برای خود محفوظ میدانند. از دید آنها علاوه بر دفاع از تمامیت ارضی پاکستان ، ذفاع از سامان سیاسی این کشور نیز از وظایف اصلی آنهاست . مذهبیون نیز به دلیل فلسفه ی شکل گیری سرزمین پاکستان بر اساس هویت دینی مسلمانان شبه قاره هند حفاظت سرزمین پاکستان از نیروهای شر را از وظایف دینی و مذهبی خود میدانند و همواره در امور سیاسی فعال بوده و دخالت داشته اند که از آن جمله میتوان به حزب کتحد عمل به رهبری قاضی حسین احمئ و مولوی سمیع الحق اشاره کرد . لیبرال ها : اکثر احزاب سیاسی پاکستان از جمله حزب مردم به رهبری بی نظیر بوتو و حزب مسلم لیگ به رهبری نوازشریف خود را لیبرال میدانند و قصد دارند کشور پاکستان را تبدیل به کشوری لیبرال با شرایط سیاسی روز دنیا کنند . تعارض میان این سه دسته سیاسی و ائتلاف گاه و بیگاه آنها با یکدیگر باعث بوجود آمدن نوسانات سیاسی و گاه بحران در پاکستان بوده است .

تاثیر این سه عامل و عوامل دیگری که در این نوشتار فرصت پرداختن به آنها نیست باعث گشته سیاست خارجی پاکستان چند مشخصه ی اصلی به خود بگیرد :

اول از همه اینکه سیاست خارجی پاکستان بیشتر ماهیت سیاسی – امنیتی پیدا کرده است تا اقتصادی و فرهنگی زیرا دولت پاکستان همواره با دغدغه ی بی ثباتی داخلی ناشی از واگرایی قومی و درگیری های فرقه ای و تهدید خارجی از جانب هندوستان و آمریکا ( پس از حوادث تروریستی یازدهم سپتامبر ) روبرو بوده است .

دوم باعث بوجود آمدن نوعی پویایی در سیاست خارجی پاکستان گشته است به گونه ای که به جز چین به عنوان یک متحد استراتژیک و هندوستان به عنوان یک تهدید همیشگی ، جهت گیری سیاست خارجی پاکستان در قبال سایر کشورها همواره دچار افت و خیز بوده است .

باتوجه به آنچه که گفته شد مناسبات امنیتی ایران و پاکستان به خوبی قابل تبیین خواهد بود ، موارد اصلی در ماتریس امنیتی ایران و پاکستان عبارتند از : تجزیه طلبی قومی ، فرقه گرایی مذهبی ، مواد مخدر ، قاچاق کالا ، مساله ی کشمیر ، مساله ی امریکا ، مساله ی افغانستان .

تجزیه طلبی قومی هرچند در ایران بسیار کمرنگ است ولی در پاکستان پررنگ میباشد یک مساله مشترک بوده و بی ثباتی در هر یک از دو کشور تاثیر مستقیمی در امور داخلی دیگری خواهد داشت بنابر این مقابله مشترک با این پدیده که اغلب از طرف دشمان فرا منطقه ای دوکشور که از اتحاد و همکاری نزدیک دو کشور بیمناک بوده  وهستند بنیان محکمی برای همکاری های امنیتی میان دو کشور به وجود می آورد و به ثبات بیش از پیش دو کشور کمک بسیاری خواهد کرد .

مساله ی قاچاق مواد مخدر و قاچاق کالا از دیگر مواردی است که دو کشور برای مهار آن نیازمند یک همکاری نزدیک و سازنده هستند ، مواد مخدر همواره از دغدغه های جدی و اساسی برای ایران بوده است حال آنکه دولتمردان پاکستان به دلیل وجود مشکلات و چالش های سیاست داخلی کمتر به آن پرداخته اند و تا کنون برای آنان مبارزه با معضل مواد مخدر از اولویت های اساسی برخوردار نبوده است .

در عرصه ی سیاست خارجی دو کشور همواره مواردی موجود بوده است که گاه سبب نزدیکی دو کشور بهم و گاه باعث دور شدن آنها از می گردیده ، از آنجمله گسترش روابط با هندوستان رقیب دیرنه ی پاکستان همواره از جانب آن کشور به عنوان تغییر جهت در سیاست خارجی ایران نسبت به پاکستان تعبییر گشته و پاکستان همواره از گسترش آن ابراز نگرانی نموده است . البته دیپلماسی ایران باید این ابهام را برای پاکستان روشن و شفاف سازد که هر یک از دو کشور هندوستان و پاکستان برای ایران جایگاه خاص و ویژه ی خود را دارند و گسترش روابط با هر یک از آنها لطمه ای به دیگری نخواهد زد و ایران خواهان گسترش روابط خود به شکل سازنده با هر دو کشور است و خواهان برقراری صلح و آرامش میان دو کشور هند و پاکستان میباشد . رابطه امریکا و پاکستان نیز نگرانی مشابه ای برای ایران دارد ، اما این بار نگرانی بیشتر از جانب جمهوری اسلامی ایران است زیرا امریکا با حضور خود در منطقه ، همواره زمینه های نا امنی و بی ثباتی منطقه ای را فراهم ساخته تا حضور بلند مدت خود را توجیه و تثبیت نماید .  برخی فکر میکنند که ایران تمایل چندانی به گرمی مناسبات پاکستان و امریکا ندارد اما واقعیت آن است که رابطه ی پاکستان و امریکا تا زمانی که خللی در امنیت ملی ایران به وجود نیاورد برای جمهوری اسلامی ایران نگران کننده نیست و از سوی دیگر پاکستان نیز باید روابط خود با ایران و امریکا را به گونه ای پیگیری کند و از اقداماتی که حساسیت ایران را بر انگیزد خود داری نماید . مسئله ی مهم دیگر در روابط دو کشور مسئله ی افغانستان است ، وجود ثبات و امنیت در افغانستان به عنوان همسایه ی مشترک دو کشور از دغدغه های اساسی ایران و پاکستان است ، دو کشور جمعیت کثیری از پناهجویان افغان را پذیرفته اند که به علت وجود ناامنی در افغانستان و نبود زیرساخت های اقتصادی جهت ادامه ی معیشت قادر به بازگشت به کشور خود نیستند و این امر هزینه ی سنگینی را به دو کشور تحمیل ساخته است و همچنین وچود نا امنی داخلی در افغانستان تاثیر به سزایی بر امور امنیتی دو کشور خواهد داشت و زمینه ساز بوجود آمدن بحران امنیتی در دو کشور خواهد شد پس دو کشور ایران و پاکستان باید بیش از پیش نسبت به برقراری ثبات و امنیت در افغانستان تلاش کنند و در این زمینه با یکدیگر همکاری نمایند .

در پایان یک نکته اساسی را باید در نظر داشت : ایران و پاکستان به اقتضای جبر جغرافیایی در همسایگی هم قرار گرفته اند و قرابت های دیرینه ی فرهنگی ، تاریخی و دینی آنها را به همزیستی مسالمت آمیز وادار میکند . بنابر این دو کشور باید به صورت بنیادین نسبت به مناسبات با یکدیگر و گسترش آن بیندیشند و از برخی منافع زودگذر به سود منافع بنیادی و بلند مدت چشم پوشی نمایند .    

روابط ایران و ترکیه در گذشته :

با نگاهی اجمالی بر تاریخچه ی روابط دو کشور ایران و عثمانی میبینیم که هر دو کشور همواره با یکدیگر در  رقابت بوده اند ، با به قدرت رسیدن صفویان در ایران و اعلام مذهب تشیع به عنوان مذهب رسمی ایران ، ایران به عنوان مرکز شیعیان و عثمانی به عنوان مرکز تسنن همواره با یکدیگر دارای تنش سیاسی و مرزهای دوکشور همواره دچار جنگ و درگیری بوده که میتوان از جنگ چالداران به عنوان اوج آن نام برد . اما در سه قرن اخیر مرزهای دوکشور همواره در آرامش بوده و دو کشور روابط حسنه ای با یکدیگر داشته اند .

از نکات جالب توجه در این دوران وقوع تغییرات وتحولات سیاسی همزمان در داخل دو کشور بوده است که گاه بر یکدیگر نیز تاثیر گذاشته اند از آنجمله میتوان به وقوع انقلاب مشروطه در دوکشور ایران و عثمانی ، ظهور رضاخان و آتاتورک ، وقوع کودتا علیه مصدق و مندرس در ایران و ترکیه اشاره کرد .

روابط ایران و ترکیه پس از انقلاب اسلامی ایران

پس از پیروزی انقلاب اسلامی موجی از بیداری ، ملت های منطقه را فرا گرفت ، که این امر بیش از آنکه نتیجه ی سیاست گذاری باشد ثمره ی طبیعی انقلاب اسلامی بود . جهان غرب که از گسترش انقلاب اسلامی ایران بیم داشت شروع به تحریک همسایگان ایران از جمله ترکیه نمود که این امر سبب به وجود آمدن نگرانی هایی از جانب ترکیه و تا حدودی سردی روابط دو کشور گردید . جهان غرب تلاش نمود تفاوت میان دو نظام سیاسی ایران و ترکیه را یک تضاد ترجمه کند و مانع از نزدیکی دو کشور به یکدیگر گردد و از این اختلاف به نفع خود بهره ببرد .

اما با گذشت زمان و  نمایان شدن حقیقت انقلاب شکوهمند اسلامی ایران و ناکام ماندن دسیسه های جهان غرب ، روابط دو کشور بهبود پیدا کرد و به نقطه ی اعتماد دوجانبه رسید و دو کشور در جهت گسترش آن اقدام نمودند که البته تا رسیدن به نقطه ی مطلوب و فاصله ی زیادی دارد .

محور های اصلی و تاثیر گذار بر روابط ایران و ترکیه :

·        تحولات منطقه ای نظیر وضعیت موجود در عراق : هر دو کشور ایران و ترکیه از نزدیک و با نگرانی وضعیت بوجود آمده در عراق را زیر نظر دارند ، نا امنی در عراق برای هر دو کشور نگران کننده خواهد بود و تاثیر منفی خواهد داشت و منافع مشترک هر دو کشور ایجاب میکند تا جهت بوجود آوردن ثبات و آرامش در عراق با یکدیگر همکاری نزدیکی داشته باشند تا هر چه سریعتر زمینه های خروج نیروهای بیگانه از منطقه فراهم گردد ، دو کشور ایران و ترکیه از قدرت های مهم و تاثیر گذار منطقه به شمار می آیند و هرگونه تغییر و تحول در منطقه بدون مشارکت این دو کشور عقیم و بی نتیجه خواهد ماند .

·        نیاز روز افزون ترکیه به انرژی و ایران به عنوان صادر کننده ی انرژی : ترکیه یک کشور در حال توسعه میباشد با نرخ توسعه ی اقتصادی بالا و جهت رشد و گسترش صنایع خود نیازمند انرژیست ، روسیه در چند سال اخیر با افزایش اجباری نرخ تعرفه های انرژی صادر شده به کشورهای آسیای میانه ثابت نموده که نمیتواند یک منبع مورد اعتماد جهت تامین انرژی مورد نیاز ترکیه باشد . ایران به عنوان یک منبع عظیم انرژی در همسایگی ترکیه مورد توجه آن کشور است ، ایران باید از این فرصت بهره ی لازم را برده و بازار انرژی ترکیه را به تسخیر خود در بیاورد و انرژی مورد نیاز ترکیه را تامین نماید .

·        موقعیت استراتژیک ایران و ترکیه : ایران پل ارتباطی ترکیه به خاورمیانه و خلیج فارس است و میتواند واسطه ی صادرات ترکیه به بازار خاورمیانه و کشورهای حوزه ی خلیج فارس باشد و ترکیه نیز پل ارتباطی ایران به اروپا واسطه ی انتقال صادرات انرژی ایران به بازارهای اروپایی باشد  .

·        سردی روابط ترکیه با اسرائیل : روابط ترکیه با اسرائیل در چند سال اخیر به سردی گراییده خصوصا پس از افشای فعالیت های جاسوسی موساد در عراق ، ایران میتواند از این فرصت استفاده کرده و با گسترش روابط خود با ترکیه این خلاء را پر نموده و مانع از گسترش روابط رژیم اشغالگر قدس در منطقه گردد .

دورنمای آینده ی روابط ایران و ترکیه :

همواره سیاست خارجی یک کشور برآیند و نتیجه سیاست داخلی آن است ، با توجه به اینکه اسلام گرایان در ترکیه به قدرت رسیده اند قطعا در آینده ی نچندان دور شاهد تغییراتی در سیاست خارجی ترکیه خواهیم بود و آن گسترش روابط با جهان اسلام است و گسترش روابط با ایران در این میان از جایگاهی ویژه برخوردار خواهد بود .

یکی از عوامل تاثیر گذار بر این تغییر جهت در سیاست خارجی ترکیه عدم پذیرفته شدن آن کشور در اتحادیه اروپاست ، اتحادیه اروپا هر بار با ایجاد موانعی جدید و اتخاذ سیاست مداخله جویانه در امور داخلی ترکیه خواهان اعمال تغییراتی اساسی در آن کشور است و تا بوجود آمدن آن تغییرات از پذیرش ترکیه در اتحادیه اروپا سر باز میزند و این امر باعث شده است که سیاستمدارن ترک سیاست نگاه به شرق و خصوصا نگاه به جهان اسلام را در پیش گیرند . جمهوری اسلامی ایران هم به عنوان یک همسایه و هم به عنوان یک کشور قدرتمند اسلامی از جایگاه ویژه ای برخوردار است و قطعا سیاستمداران ترک به این امر آگاهند و خواهان گسترش روابط با جمهوری اسلامی ایران خواهند بود . مسئولان سیاست خارجی ایران نیز باید از این فرصت طلایی یعنی بر سر کار آمدن اسلام گرایان در ترکیه کمال استفاده را در جهت تامین منافع ملی بنمایند .

  و نکته ی آخر اینکه گسترش روابط به نفع هر دو کشور ایران و ترکیه است .